Uzmanlar açıkladı: Neandertaller sandığımızdan akıllı mıydı? için yorumlar kapalı
Neandertallerin düşünülenden daha akıllı olduğunu gösteren “şaşırtıcı” yeni kanıtlar ortaya çıktı. Bulgular, Neandertallerin çevrelerine uyum sağlayabildiklerini ortaya koydu. Bu durum, arkaik insanların yavaş yürüyen mağara adamları olduğu inancına meydan okuyarak, onların hayatta kalma ve avlanma becerilerine ışık tuttu.
Arkeologlar, Neandertallerin daha önce düşünülenden daha akıllı olduğunu gösteren “şaşırtıcı” yeni kanıtlar ortaya çıkardı.
İspanya’daki Pirene Dağları yakınlarında yapılan kazılarda, taş aletler ve hayvan kemikleri de dahil olmak üzere 29 binden fazla eser bulundu. Bu bulgular antik primatların yetenekli ve zeki avcılar olduğunu gösteriyor.
Kazı alanında bulunan hayvan kemikleri, atalarımızın öğünlerini bulundukları çevreye göre planladıklarını ve bizon gibi büyük hayvanları veya tavşan gibi daha küçük hayvanları öldürmek için özel aletler geliştirdiklerini gösteriyor.
Araştırmacılar, “Bulgular, Neandertallerin çevrelerine uyum sağlayabildiklerini ortaya koydu. Bu durum, arkaik insanların yavaş yürüyen mağara adamları olarak ününe meydan okuyarak, onların hayatta kalma ve avlanma becerilerine ışık tuttu” dedi.
Bölgede Neandertallerin yaşadığı çok sayıda mağara ve kaya sığınağı bulunuyor.
KÜÇÜK HAYVANLARI DA AVLIYORLARDI.
Baş yazar Dr. Sofia Samper Carro, “Bulduğumuz hayvan kemikleri, onların çevredeki faunayı başarıyla kullandıklarını, kızıl geyik, at ve bizon avladıklarını, ayrıca tatlı su kaplumbağaları ve tavşanları yediklerini gösteriyor ki bu da Neandertaller için nadiren düşünülen bir planlamayı ima ediyor” diye konuştu.
Araştırmacılara göre bu yeni bulgular, Neandertallerin yalnızca at ve gergedan gibi büyük hayvanları avladığı yönündeki yaygın inanışa meydan okuyor.
Dr. Samper Carro, “Bulduğumuz kemiklerde bulunan kesik izleri sayesinde, Neandertallerin küçük hayvanları avlayabildiğine dair doğrudan kanıt elde ettik” dedi.
İlk hücrelerin evriminde yağmur suyunun rolü için yorumlar kapalı
Bilim insanları, ilk hücrelerin oluşumunda yağmur suyunun kritik bir rolü olabileceğini tespit etti.
Protohücrelerin yani ilk hücrelerin nasıl oluştuğu ve yaşamın çeşitlenmesine nasıl zemin hazırladığı, bilim dünyasının en önemli sorularından biri olarak kabul ediliyor.
Pek çok bilim insanı, bu ilk hücrelerde DNA değil, yalnızca RNA bulunduğunu öngörüyor. RNA, genellikle tek sarmallı olup bilgi depolama işlevi görebilmesinin yanı sıra proteinler gibi katlanabilir ve diğer molekülleri birleştirebilir. İlk hücrelerin, RNA, protein ve lipit içerdiği ve bu moleküller arasında alışveriş yaparak çoğaldığı tahmin ediliyor. Birer damlacık olduğu düşünülen bu hücrelerin, bugünkü gelişmiş versiyonları gibi hücre zarı yoktu.
Laboratuvar deneylerinde, zarsız protohücreler arasındaki genetik alışverişin çok hızlı olduğu gözlemlendi. Bu durum, tüm hücrelerin kısa sürede birbirinin kopyası olmasına neden olabilirdi. Ancak, bu hızlı RNA alışverişinin evrimi engelleyeceği ve evrim sürecinin bireyler arasındaki genetik farklılığa dayanması gerektiği ortaya çıktı.
Chicago Üniversitesi’nden Dr. Aman Agrawal, “Moleküller sürekli yer değiştirirse, kısa sürede tüm hücreler birbirine benzer hale gelir ve evrim gerçekleşmez çünkü ortaya tıpatıp aynı klonlar çıkar” diyor.
“YAĞMUR SUYU ÇÖZÜM GETİRDİ”
Dr. Agrawal ve ekibi, Science Advances dergisinde yayımladıkları araştırmada yağmur suyunun bu soruna çözüm getirdiğini duyurdu. Laboratuvar deneylerinde, RNA ve diğer kimyasalların arıtılmış suyla birleştiğinde RNA damlacıklarının birkaç gün boyunca sabit kaldığı gözlemlendi.
Önceki çalışmalarda, bu damlacıklar birkaç dakika içinde birleşiyordu. Yağmur altında yapılan deneylerde ise suyun, protohücrelerin etrafında koruyucu bir kalkan oluşturduğu ve bu kalkanın genetik değişim ve evrimi mümkün kıldığı kaydedildi.
Dr. Agrawal, “Bu damlacıkların etrafında bir ağ oluştuğunu düşünebilirsiniz,” diyor. Araştırmacılar, birkaç günlük sürenin, ilk hücrelerin mutasyon ve evrim geçirmesi için yeterli olduğunu belirtiyor.
Matthew Tirrell, araştırmanın bulgularını “Bu özgün ve yenilikçi bir gözlem” şeklinde değerlendiriyor. Bilim insanları, yaklaşık 3,8 milyar yıl önce Dünya’nın daha asidik yağmurlara sahip olduğunu tahmin ederek asidik suyla yaptıkları testlerde aynı sonuca ulaştı.
Dr. Agrawal, “Kullandığımız moleküller, sadece birer modeldir ve fizik kuralları aynı kalacaktır,” diyerek ekliyor.
BATI NİL VİRÜSÜ nedir? Belirtileri neler, hangi yollarla bulaşıyor? için yorumlar kapalı
Sağlık Bakanlığı tarafından yapılan açıklamaya göre, Türkiye’de 6 kişide Batı Nil virüsü vakası tespit edildi. Peki Batı Nil virüsü nedir, belirtileri nelerdir? Ayrıntıları, Göğüs Hastalıkları Uzmanı Uzm. Dr. Ayla Kocatepe anlattı.
Bakanlığın açıklamasında şu ifadeler kaydedildi: Batı Nil Virüsü Enfeksiyonu, virüsü taşıyan sivrisineklerin sokmasıyla bulaşan viral bir hastalıktır. Hastalık genelde mevsimsel olup yaz boyunca ve sonbaharın erken dönemlerinde görülmektedir. Hastalık, kişiden kişiye doğrudan bulaşmamaktadır.
Ülkemizde 2010 yılından itibaren görülen Batı Nil Virüsü Enfeksiyonu 2024 yılında 6 kişide tespit edilmiştir. Hastalarımızın takip ve tedavilerine devam edilmektedir.
Bakanlığımızca gerekli çalışmalar yürütülmekte ve süreç hassasiyetle takip edilmektedir. Güncel gelişmeler kamuoyunun bilgisine sunulacaktır.
Kanserli Hücreleri Öldüren Süper T-Hücresi Bulundu. için yorumlar kapalı
Cardiff Üniversitesi’nden bilim insanları kanserle mücadele eden insanlarda bulunan yeni bir tür immün hücresi keşfetti. Diğer katil T hücrelerinden farklı olacak şekilde, çoklu kanser hedeflerini tek seferde vurarak yeni tümör oluşumunu 1 yıl sonrasında bile engelleyebilen bir T hücresi tipi bulundu. Yeni gelişme sayesinde daha etkili kanser tedavileri geliştirilebilir. İmmün sistemimiz patojenler, hastalıklar ve kansere karşı ilk cephedir. İmmünoterapinin temelinde hastadan alınan immün hücrelerini yeniden güçlendirerek, onları kansere karşı yeniden güçlü hale getirmek vardır.
Cardiff Üniversitesi’nden bilim insanlarının yeni yaptığı araştırmada, farklı hastalarda başarılı ve başarısız tedavilerin biyolojik farklılıklardan kaynaklanabileceği araştırıldı. 10 yıldan uzun bir sürede Faz 1 ve Faz 2 Tümör İnfiltre Lenfosit tedavisi araştırıldı. Araştırmada hastanın tümörü üzerindeki beyaz kan hücrelerine odaklanıldı. Tedaviden sonra başarıyla iyileşen kanser hastalarından alınan kan hücreleri hayatta kalan katil T hücrelerinin 1 yıl sonrasında bile halen çok güçlü tepkiler verdiği gözlendi. Sağlıklı ve kanserli hücreler arasındaki farklara dayanarak, bu T hücrelerinin hangi hedefleri tanıdığını tahmin etmek için tasarlanmış algoritmalar kullandılar. Bilim insanları, kanseri yenen hastaların T hücrelerinin, kanser hücrelerinde çok sayıda protein değişikliğini tanıdığını keşfettiklerinde şaşırdılar. Aslında, her bir T hücresi genelde bir seferde yalnızca bir proteini hedeflediği düşünülür.
Çalışmanın baş araştırmacısı Profesör Andy Sewell, “Kanserden kurtulan birinden alınan çok yönlü katil T hücresinin, kanseri tanımada normal bir antikanser katil T hücresinden önemli ölçüde daha iyi olduğu gösterildi” dedi. “Ayrıca, kanserle ilişkili birden fazla proteine aynı anda yanıt verme yeteneği, bu T hücrelerinin çoğu kanser türüne yanıt verebileceği anlamına geliyordu, çünkü kanserler yalnızca anormal hedeflerden birini tehlikeli olarak tanımlayıp öldürmek için gerekliydi.” Ardından ekip, kanseri başarıyla temizleyen hastaların kanında çok sayıda bu çok yönlü T hücresi buldu, ancak kanseri ilerleyen hastalarda bu hücrelerin hiçbirini bulamadı. Ekip, bu T hücreleri ile kanser temizliği arasındaki bağlantıyı kesin olarak doğrulamak için gelecekte daha fazla çalışmaya ihtiyaç olacağını belirtiyor. Bu bağışıklık hücrelerinin neyi hedeflediğini anlayabildiğimizde, diğer kanser tedavilerini de iyileştirebiliriz.
Çalışmanın baş yazarı Dr. Garry Dolton, “Şu anda birden fazla kanserden kurtulan kişide çok yönlü T-hücreleri gördük, bu nedenle bu hücrelerin iyi bir prognozla bağlantılı olup olmadığını incelemek bir sonraki adım olacak” dedi. “Bunun ötesinde, laboratuvarda bu tip T-hücresinin genetik mühendisliğini yapabiliriz. Bu nedenle, tasarlanmış çok yönlü T hücrelerinin, şimdi bazı lösemi türlerini tedavi etmek için tasarlanmış CAR-T hücrelerinin nasıl kullanıldığına benzer bir şekilde çok çeşitli kanserleri tedavi etmek için kullanılıp kullanılamayacağını araştırmayı umuyoruz. Bu araştırmaya daha birkaç yıl olsa da şimdiye kadar elde ettiğimiz bulgular bizi cesaretlendiriyor.”
Yaş Tip Maküler Dejenerasyon Tedavisi İçin Göz Damlası Geliştirildi. için yorumlar kapalı
Kolunuza iğne yaptırmak biraz acı verebilir fakat bir de düşünün gözünüze aynı enjeksiyonu yaptırmak zorunda olduğunuzu.Yaşlanlanmayla beraber ortaya çıkan, yaş tip maküler dejenerasyon hastaların gözleri enjeksiyonla tedavi edilmeye çalışılıyordu. Fakat yeni bir araştırma sayesinde artık göz enjeksiyonu yerini acısız göz damlalarına bırakacak. Yaş tip maküler dejenerasyonda, gözün arkasında anormal kan damarları büyüyerek, retinanın makulasına kanamalara neden olur. Bu bozukluk körlüğün başlıca nedenlerinden biridir. Tedavi olarak gözdeki bu kan damarlarının büyümesini yavaşlatmak için düzenli olarak enjeksiyon yapılır. Ve bu enjeksiyonlar doğrudan iki göz küresine de uygulanır.
İşte bu acı veren tedaviye daha acısız bir tedavi arayan Illinois Üniversitesi’nden bilim insanları, End binding-3(EB-3) proteini aktivitesini inhibe eden bir bileşik geliştirdi. Bu bileşik kan damarlarının içindeki endotel hücrelerde bulunuyor. İşte yeni geliştirilen göz damlasında bu madde var. Yaş tip maküler dejenerasyona sahip maymun ve farelerde yapılan denemelerde, günde iki kez uygulanan damla sayesinde problemli damarlardaki kanamanın durduğu ve makuladaki hasarın 2 -3 haftada azaldığı bulundu. Dahası, EB3 inhibitörünün, gen ifadesindeki değişikliklerin iltihaplanma ve hipoksiye (oksijen eksikliği) yol açan yaşlanmayla ilişkili göz problemlerini de tersine döndürdüğü bildirildi. İlaç, gen ifadesini normal, sağlıklı bir durum olarak tanımlanan duruma geri getirdi.
Baş bilim insanı Doç. Dr. Doç. Prof. Yulia Komarova. “Bu, hücrelerin işlevi açısından muazzam olabilir.” Komarova ve meslektaşları şimdi, EB3 inhibitörünü zamanla otomatik olarak gözlere salacak özel kontakt lens kullanma olasılığını araştırıyorlar, ayrıca ilacın felç ve kalp gibi gözle ilgili olmayan hastalıkların tedavisindeki potansiyel kullanımını da araştırıyorlar.
Çalışmayla ilgili bir makale yakın zamanda Cell Reports Medicine dergisinde yayınlandı .
Kaynak : https://newatlas.com/medical/wet-age-related-macular-degeneration-eyedrops/
Alzheimer Hastalığı ve Bağırsak Bakterileri Arasında Yeni Bir İlişki Bulundu. için yorumlar kapalı
Alzheimer araştırmalarında bağırsaklar ile beyin arasında tekrardan bir ilişki bulundu. Bu yeni araştırmada enflamasyonun Alzheimer hastalığına neden olduğu düşünülen amiloid plaka birikiminde etkili olabileceğine kanıtlar bulundu. Yapılan son hayvan testleri, Alzheimer’ın bağırsak mikroplarının aktarımı yoluyla genç farelere geçebileceğini göstererek sindirim sistemi ile beyin sağlığı arasındaki bağlantıyı doğruladı. Yeni bir çalışma, iltihaplanmanın bunun gerçekleştiği mekanizma olabileceği teorisine daha fazla destek veriyor.
Wisconsin Üniversitesi’nden psikolog Barbara Bendlin, “Alzheimer hastalığı olan kişilerde bağırsak iltihabının daha fazla olduğunu gösterdik ve Alzheimer hastaları arasında beyin görüntülemesine baktığımızda, bağırsak iltihabı daha yüksek olanların beyinlerinde daha yüksek miktarda amiloid plak birikimi olduğunu gördük” diyor. Wisconsin Üniversitesi patologu Margo Heston ve uluslararası bir araştırmacı ekibi, iki Alzheimer önleme kohort çalışmasından alınan 125 kişinin dışkı örneklerinde bir iltihap belirtisi olan fekal kalprotektin test etti.
Katılımcılara kayıt sırasında çeşitli bilişsel testlerin yanı sıra aile öyküsü üzerine görüşmeler ve yüksek riskli Alzheimer geni için testler yapılmıştır. Bir alt küme, nörodejeneratif durumdan sorumlu patolojinin devam ettiğinin yaygın bir göstergesi olan amiloid protein kümelerinin belirtileri için klinik testlere tabi tutuldu. Yaşlı hastalarda kalprotektin seviyeleri genellikle daha yüksekken, Alzheimer’ın karakteristik amiloid plaklarına sahip olanlarda daha da belirgindi. Diğer Alzheimer hastalığı biyobelirteçlerinin seviyeleri de inflamasyon seviyeleri ile birlikte artmış ve hafıza testi skorları da yüksek kalprotektin ile birlikte düşmüştür. Alzheimer tanısı olmayan katılımcıların bile yüksek kalprotektin seviyelerinde hafıza skorları daha düşüktü. Heston, “Bu çalışmadan nedensellik çıkaramayız; bunun için hayvan çalışmaları yapmamız gerekiyor,” diye uyarıyor. Bir laboratuvar analizi daha önce bağırsak bakteri kimyasallarının beynimizdeki enflamatuar sinyalleri uyarabileceğini göstermişti. Dahası, başka çalışmalar Alzheimer hastalarında kontrol grubuna kıyasla bağırsak enflamasyonunun(iltihabının )arttığını ortaya koymuştur.
Heston ve meslektaşları, mikrobiyom değişikliklerinin bağırsak değişikliklerini tetikleyerek sistem genelinde iltihaplanmaya yol açtığından şüpheleniyor. Bu iltihap hafif ama kroniktir ve sonunda vücudumuzun bariyerlerinin hassasiyetine müdahale eden ince, artan hasara neden olur. Wisconsin Üniversitesi bakteriyoloğu Federico Rey, “Bağırsak geçirgenliğinin artması, bağırsak lümeninden türetilen enflamatuar moleküllerin ve toksinlerin daha yüksek kan seviyelerine neden olarak sistemik enflamasyona yol açabilir ve bu da kan-beyin bariyerini bozabilir . Bu nedenle, nöroenflamasyonu, potansiyel olarak nöral hasarı ve nörodejenerasyonu teşvik edebilir” diyor.
Araştırmacılar şimdi, artan iltihaplanmayla ilişkili diyet değişikliklerinin Alzheimer’ın kemirgen versiyonunu tetikleyip tetiklemeyeceğini görmek için fareleri test ediyor. On yıllardır süren araştırmalara rağmen dünya çapında milyonlarca Alzheimer hastası için hala etkili bir tedavi bulunmuyor. Ancak biyolojik süreçlerin daha iyi anlaşılmasıyla, bilim insanları yapbozu tamamlamaya her gün bir adım daha yaklaşıyor.
Bu araştırma Scientific Reports’ta yayımlanmıştır.
Kaynak : https://www.sciencealert.com/gut-inflammation-linked-to-alzheimers-disease-yet-again
Bel Ağrısı Tedavisi İçin Gen Terapisi Kullanıldı. için yorumlar kapalı
Henüz sadece fareler üzerinde denenen yeni bir gen terapisinin bel ağrısına neden olan diskleri onarabildiği keşfedildi. Yeni gen terapisi sayesinde hasarlı diskler yeniden onarılarak, eski yastıklamalarını sağladığı ve fareleri iyileştirdiği ifade ediliyor. Omurlarımız, omurumuza yeterli desteği sağlasa da, her diskin arasındaki lastiğimsi diskler omurları aynı bir jel yastık gibi dengeleyerek, şokları absorblar ve omurun daha esnek olmasında yardımcı olur.
Her şeye rağmen, bu yastıklayıcı yapılar zamanla dejenere olur veya yırtılır. Bu nedenle, belde geri dönüşü olmayacak bir ağrı sürecine girilebilir. İşte bu bel ağrısı zamanla insanı elden ayaktan düşürecek bir duruma gelebilir. “Bir yastıklama dokusu yerinden çıktı mı, doku aynı patlak lastik gibi iner. İşte bu proses ilerler ve zamanla diğer disklere de baskı uygulayarak onlara da yük bindirerek onları da bozmaya başlar. Kendinizi sonunda hastanede bulursunuz,” diyor araştırmanın kıdemli araştırmacısı Devina Purmessur Walter. Ohio State Üniversitesi’nden bilim insanları, hasarlı diskleri onaracak gen tedavisini farelerde test etti. Ekip “nano taşıyıcılar” üreterek bağlayıcı dokuların dışındaki mesaj taşıyan hücreleri taklit eden hücreler ürettti. Bu nano taşıyıcılar FOXF1 adı verilen bir proteini kodlayarak, farelerdeki hasarlı disklere solüsyon olarak enjekte ediliyor.
Farelerde Hasarlı Disk Dokularının İyileştiği Gözlendi “Bizim konseptimizde gelişim özevrimleştiriliyor: FOXF1 geni gelişim esnasında ve sağlıklı dokuda ifade edilse de, yaşlandıkça azalır. İşte biz hücreleri kandırarak, yeniden gelişim aşamasına geçiriyor ve sağlıklı hale getiriyoruz,” diyor Purmessur Walter. 12 hafta boyunca takip edilen gen terapisi alan farelerin, sadece tuzlu verilen farelere göre gelişim gösterdiği bulundu. Disk dokusunun daha fazla protein üreterek, dokuyu güçlendirdiği ve su tutmaya yardımcı olduğu bulundu. Böylece omurgadaki yastıklama aksiyonu geri geldi ve esneklik sağlamaya başladı. Tabi ki, farelere ne kadar ağrı hissettiklerini tam olarak soramasanız da, davranış testleri ağrıya ilişkin semptomların azaldığını gösterdi.
Bu bulgu, kronik sırt ağrısı olan insanlar için nihai bir gen terapisi umutlarını artırıyor, ancak elbette bu aşamada hayvanlardaki sonuçların devam edip etmeyeceğini söylemek için çok erken. Bu deneyler akut omurga yaralanmaları olan genç yetişkin farelerde gerçekleştirildi, bu nedenle bir sonraki adımlar, omurga diskleri yaşla birlikte bozulan yaşlı farelerde test etmek olacaktır. Çünkü asıl problem yaşlandıkça bu dokuların onarılmamasından ileri gelmektedir. Tedavi henüz insanlar üzerinde denenmedi, klinik çalışmaları başlamamıştır.
Dünyanın ilk akciğer kanseri aşısı test edilmeye başladı: Türkiye de var… için yorumlar kapalı
Akciğer kanseri tedavisi için geliştirilen mRNA aşısı, aralarında Türkiye’nin de olduğu yedi ülkedeki hastalar üzerinde test edilmeye başlandı.
Dünyanın ilk akciğer kanseri aşısının aralarında Türkiye’nin de olduğu yedi ülkede denenmeye başladığı açıklandı. Hastalar üzerinde test edilen dünyanın ilk mRNA akciğer kanseri aşısı, kısaca ‘BNT116’ olarak biliniyor ve BioNTech tarafından üretiliyor. Söz konusu aşının kanser hücrelerini bulup öldürmesi, ardından kanserin nüksetmesini önlemesi öngörülüyor. Aşı, hastalığın en sık görülen formu olan küçük hücreli olmayan akciğer kanserini tedavi etmek üzere tasarlandığı ifade edildi.
TEST AŞAMASINA YAKLAŞIK 130 HASTA KATILACAK
The Guardian gazetesinin aktardığına göre, BNT116’nın insanlar üzerindeki ilk çalışması olan birinci faz klinik denemeleri, Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri, Almanya, Macaristan, Polonya, İspanya ve Türkiye olmak üzere yedi ülkedeki 34 araştırma tesisinde yapılıyor. Birleşik Krallık’taki altı tesis İngiltere ve Galler’de bulunuyor. Ülkedeki ilk hastanın aşının ilk dozunu salı günü aldığı bilgisi verilirken, söz konusu yedi ülkede yaklaşık 130 hastanın immünoterapi ile birlikte aşı olacağı belirtildi.Play Video
Aşının amacının kemoterapiden farklı bir şekilde, sağlıklı hücrelere zarar vermeden hastaların kansere olan bağışıklık tepkisini güçlendirmek. Konuya ilişkin değerlendirmede bulunan University College London’dan danışman medikal onkolog Prof. Siow Ming Lee, “Şu anda akciğer kanseri tedavisini araştırmak üzere mRNA temelli immünoterapi klinik denemelerinin çok heyecan verici bir dönemine giriyoruz” dedi. Bunun basit bir süreç olduğunu anlatan uzman, “Kanser hücresindeki belirlik antijenleri seçebilir, ardından onları hedef alırsınız. Bu teknoloji, kanser tedavisinin bir sonraki büyük safhası” diye konuştu.
Allopatrik türleşme nedir ? Nasıl Gelişir ? için yorumlar kapalı
Allopatrik türleşme, bir türün belirli bir coğrafi bölgede yaşayan popülasyonlarının izolasyon sonucu farklılaşmasıyla meydana gelen bir tür evrimi sürecidir. Bu izolasyon, coğrafi, ekolojik veya davranışsal faktörlerden kaynaklanabilir ve sonunda farklı türlerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu süreçte, izole popülasyonlar farklı genetik varyasyonlara maruz kalabilir ve farklı seçilim baskıları altında evrimleşebilirler.
Allopatrik türleşme süreci genellikle şu adımları içerir:
1. **İzolasyon**: Bir türün popülasyonları, coğrafi, ekolojik veya davranışsal faktörler nedeniyle birbirinden izole hale gelir. Bu izolasyon, genetik alışverişi azaltır veya tamamen durdurur.
2. **Genetik varyasyon**: İzole popülasyonlar, farklı genetik varyasyonlara maruz kalır. Bu genetik varyasyonlar, mutasyonlar, genetik sürüklenme ve doğal seçilim gibi faktörlerden kaynaklanabilir.
3. **Evrim**: Farklı genetik varyasyonlar, izole popülasyonların farklı adaptasyonlara sahip olmasına ve farklı seçilim baskıları altında evrimleşmesine yol açabilir.
4. **Reproktif İzolasyon**: Zamanla, izole popülasyonlar arasında reproduktif izolasyon gelişebilir. Bu, popülasyonlar arasında üreme engellerinin oluşması anlamına gelir ve potansiyel olarak farklı türlerin oluşmasına yol açabilir.
Bu süreç, zaman içinde izole popülasyonlar arasında genetik farklılıkların birikmesine ve sonunda yeni türlerin ortaya çıkmasına neden olabilir.
Allopatrik türleşme sürecinin diğer önemli ayrıntıları şunlardır:
1. **Coğrafi Engeller**: İzolasyon genellikle coğrafi engellerle başlar. Dağlar, nehirler, denizler veya iklimsel değişiklikler gibi faktörler, popülasyonları birbirinden ayırabilir ve genetik alışverişi sınırlayabilir.
2. **Genetik Sürüklenme**: İzole popülasyonlarda, genetik sürüklenme olarak bilinen rastgele genetik değişikliklerin sıklığı artabilir. Bu, popülasyonların genetik yapısının zamanla değişmesine yol açar.
3. **Doğal Seçilim**: İzole popülasyonlar, farklı ortamlarda yaşadıkları için farklı seçilim baskılarına maruz kalabilirler. Bu da farklı adaptasyonlara ve fenotiplere yol açabilir.
4. **Gen Akışı**: Allopatrik türleşme sürecinde, gen akışı olarak bilinen genetik alışverişin sınırlı olması önemlidir. İzole popülasyonlar arasında gen akışının azalması, farklılaşma sürecini hızlandırabilir.
5. **Reproktif İzolasyon Mekanizmaları**: Reproktif izolasyon, farklı türler arasında üreme engellerinin oluşmasıdır. Bu engeller, prezygotik (çiftleşme öncesi) veya postzygotik (çiftleşme sonrası) olabilir.
Bu ayrıntılar, allopatrik türleşme sürecinin karmaşıklığını ve çeşitli faktörlerin türlerin evrimini nasıl etkilediğini açıklar.
Prokaryotlarda Hücre Savunması ve Evrimi: CRISPR-Cas Sistemi. için yorumlar kapalı
Moleküler düzeydeki evrimsel savaşın en serti patojenler (yani hastalık yapan organizmalar) ile konak canlıların bağışıklık sistemi arasında gerçekleşmektedir desek abartmış olmayız sanırım. Birlikte evrimin en güzel örneklerini görebileceğimiz bu çekişme aslında temel olarak bir organizmanın “ben ve diğerleri” ayrımını yapabilmesine dayanmakta. Patojenler için evrimsel başarı ise bu ayrımdan kaçabilmelerine bağlı.
Modern tıbbın önlenebilir hastalıklara karşı bağışıklık sistemimiz kadar iyi bir iş çıkardığını reddedemeyiz. Tedavi ve aşı yöntemleri sayesinde (ve tabi ki gıda, temizlik gibi birçok faktörün de birleşimi ile) insan ömrü 1900’lerin başından bu yana iki katına çıkmıştır. Fakat elbette bu bağışıklık sistemlerini araştırmayı bir kenara bırakacağımız anlamına gelmiyor. Henüz çare bekleyen birçok hastalığın yanında aslında bu sistemler birazdan da anlatmaya çalışacağım gibi hiç tahmin edemeyeceğimiz teknolojik yeniliklere yol açabilir ki zaten temel bilim çalışmalarının tamamı böyle değil midir?
Bağışıklık Sistemini Tanıyalım
Öncelikle kısaca bağışıklık sistemini tanıtmak faydalı olur. Bahsettiğimiz gibi bağışıklık sistemi bir organizmanın kendi hücrelerini yabancı hücreler ve maddelerden ayırabilmesi ve bunları etkisiz hale getirebilmesi adına özelleşmiş hücre, protein ve etki mekanizmalarının tümüne verilen addır. Bu sistemi temel olarak ikiye ayırabiliriz; doğuştan gelen bağışıklık ve edinilmiş bağışıklık. Doğuştan gelen bağışıklık evrimsel olarak daha eskidir ve tüm canlılarda bulunur. Bu sistemin elemanları, bakterilerde işgalci virüs DNA’larını kesen nükleaz enzimleri olabildiği gibi bizlerde vücuda giren yabancı maddeye ilk tepkiyi veren fagositler, mast hücreleri gibi hücreler de olabilir. Bu yazının esas konusu ve üzerinde daha detaylı duracağımız sistem ise edinilmiş bağışıklık sistemidir.
Edinilmiş bağışıklık sistemi üzerine küçük bir araştırma yapmak bile insanı heyecanlandırmaya yeter aslında. Bu sistemin özelliği ileri düzeyde özelleşmiş, neredeyse her patojeni tanıyabilecek potansiyele sahip hücrelerden ve bir sefer tanıdığı patojeni uzun zaman hafızasında tutabilecek (mekanik bir hafızadan bahsediyoruz) etki sistemlerinden oluşmasıdır. Bazı aşıların insan ömrü boyunca tek bir sefer yapılmasının yeterli olmasının sebebi de bu hafızadır. Edinilmiş bağışıklığın omurgalılara has bir sistem olduğu söylese de diğer canlılarda da bu tür benzer sistemlerin ipuçlarını görebiliyoruz, özellikle birazdan bahsedeceğimiz gibi.
İnsandaki ve daha genel anlamda omurgalılardaki edinilmiş bağışıklık sistemini biraz detaylandıracak olursak T ve B hücrelerinden bahsetmemiz gerekli. Bu hücreler birbirlerine oldukça benzeseler de bir enfeksiyon durumunda aktif hale geçmelerinin ardından önemli farklılıklar göstermeye başlarlar. T hücreleri patojen ile girdikleri doğrudan hücre etkileşimi ile savunmada görev alırlar. Kimi T hücreleri yardımcı olarak adlandırılır ve diğer savunma hücrelerinin enfekte olmuş bölgeye çağırılmasında görev alır, kimileri ise katil olarak adlandırılır ve bakterilerin veya enfekte olmuş insan hücrelerinin yok edilmesini sağlar. B hücreleri ise mutlaka bir şekilde duymuş olduğunuz antikor denilen maddelerin üretiminde temel görevi üstlenen hücrelerdir.
Antikorlar Y şeklindeki proteinlerdir ve en önemli özelliği patojenlerin tanınmasına olanak sağlaması ve hatta bazı durumlarda bu patojenleri öldürebilmesidir. Bu noktada biraz teknik ayrıntıya girmek sistemin heyecan verici yanını anlamamıza yardım edecek. Antikorlar, antijen denilen ve bakteri ve virüslerin yüzeyinde bulunan maddelere bağlanarak işaretleme yaparlar. Antijenler özel maddeler olmak zorunda değildir, yani eğer bir antikor bakterinin yüzeyinde, bakteriye özgü herhangi bir proteine bağlanıyorsa artık o protein antijen olarak adlandırılır.
Burada “herhangi” kelimesi önemlidir çünkü antikorların “herhangi” bir yabancı proteini tanıyabilecek çeşitlilikte olması gerekir. Bu çeşitliliğin kaynağı ise –evet, doğru tahmin ettiniz– mutasyonlardır. Bir B hücresinin olgunlaşması aslında bize evrim sürecinin minik bir sunumunu verir diyebiliriz. Olgunlaşmamış B hücrelerinin tamamı, diğer vücut hücrelerimizle birlikte aynı genetik yapıya sahiptir. Fakat olgunlaşma sürecinde özellikle antikorların antijen ile etkileşen kısımlarının üretiminden sorumlu gen bölgeleri yani VDJ genleri önemli değişiklikler yaşar. Bu değişimlerden biri somatik hipermutasyon dediğimiz süreçtir. Antikorların antijen ile bağ kurabilmesinin temeli, 3 boyutlu şekillerinin birbirlerine olan uyumudur, bunu bir anahtar-kilit analojisi ile anlamaya çalışmak en kolayıdır. İşte somatik hipermutasyon da bir antikorun antijen ile bağ kuran aktif bölgesini (yani bizim anahtarımızın tırtıklı yüzeyini) rasgele bir şekilde değiştirmeye yarar. İstatistiksel olarak somatik hipermutasyona maruz kalan bölgelerdeki mutasyon oranı, vücudumuzun diğer bölgelerine oranla 1.000.000 kat daha fazladır ki bu da her yeni B hücresinin birkaç adet mutasyon taşıdığı anlamına gelir. Bir diğer değişim ise VDJ rekombinasyonları veya somatik rekombinasyon denilen süreçtir. VDJ genleri olgunlaşmamış bir B hücresinde çok çeşitli sayıda bulunurken (VVVVV DDDD JJJJJJ gibi) hücrenin olgunlaşması sırasında rastgele bir şekilde seçilerek sayıları tek bir antikor üretebilecek kadar azaltılır (VVDJ). Bu iki süreç sonunda ise her bir olgunlaşmış B hücresinin farklı bir antikor üretebildiği bir hücre havuzu elde etmiş oluruz.
Elimizdeki bu çeşitliliğin üzerindeki seçilim baskısı ise antijenler tarafından oluşturulur. Ürettiği antikor, bir antijene bağlanabilen B hücreleri seçilir ve bağışıklık hafızası dediğimiz mekanizma ile korunurlar. Aynı patojen ile tekrar enfeksiyon durumunda hızlı bir şekilde çoğaltılarak çok daha çabuk ve etkili tepki verilmesini sağlarlar. Diğer B hücreleri ise ömürlerini tamamlayana kadar vücutta dolaştıktan sonra yok edilirler. İşte size ekolojik anlamda kullandığımızın aynısı olmasa da sadece en uyumluların hayatta kaldığı bir evrimsel süreç örneği. Tabi burada bu süreçlerin somatik olduğunu yani vücut hücrelerinde gerçekleştiğini ve yavrulara aktarılmadığını belirtmek gerekir. Zaten bu sebeple edinilmiş bağışıklık sistemi, canlının ömrü boyunca karşılaştığı patojenlere karşı direnç sağlar.
Prokaryotların Dünyasına Yolculuk
Şimdi gelin üzerinde konuştuğumuz boyutu değiştirelim ve prokaryotların yani zarlı organel bulundurmayan tek hücreli canlıların dünyasına girelim. Evrimsel olarak canlılığı en temel düzeyde 3 gruba ayırırız. Bunlardan biri ökaryotlardır ki çevrenizde görebildiğiniz canlıların tamamı bu gruba dâhildir. Bir diğeri bakterilerdir, birçoğumuz bakterilere de aşinayız. Fakat 3. grup olan arkeleri çok tanıdığımız söylenemez. Bu aslında doğal çünkü uzun bir süre boyunca arkeler bakteriler grubuna dâhil edilmişti. Ta ki 1977 yılında, ünlü mikrobiyolog Carl Woose 16S ribozomal RNA benzerliklerini incelemesinin ardından onları ayrı bir grup olarak tanımlayana kadar.
Geçen 35 yıl boyunca arkeler üzerinde birçok çalışma yapıldı ve bugün Carl Woose’un önerdiği 3 gruplu sınıflandırma sisteminin oldukça tutarlı olduğunu biliyoruz. Daha da önemlisi evrimsel açıdan arkeler ve ökaryotların birbirlerine bakterilerden daha yakın olduğunu da biliyoruz. Şöyle ki her ne kadar arkeler, prokaryot canlılar olsa da DNA eşleme, protein sentezi gibi işlevleri gerçekleştirirken kullandıkları proteinler bakterilerden çok ökaryotların proteinlerine benzemekte. Hatta bu benzerlik ve arkelerin etkili DNA tamir sistemlerinden faydalanarak bu canlıların kanser araştırmalarında kullanılması ile ilgili çalışmalar yürütülmekte.
Prokaryotlarda Hücre Savunması
Bu ön bilgiler eşliğinde daha fazla dağılmadan konumuza dönelim. Patojenlerin oluşturduğu sıkıntılar maalesef tek hücrelilerin dünyasını da sarmış durumda. İster insan bağırsağında yaşayan bir bakteri olun ister 75 derecede aşırı asidik ortamda yaşayan bir arke, başınız asla virüslerden kurtulmaz. Bu da doğal olarak tek hücreli canlıların da virüslere karşı bir savunma mekanizmasına sahip olmasını zorunlu kılar. Virüslerin etki mekanizmasını kısaca şöyle özetleyebiliriz: Virüslerin yüzey proteinlerini kullanarak hücreye tutunması, kendi genetik materyalini konak hücrenin içine aktarması, bu genetik materyalin, hücrenin protein sistemini kullanarak kendini eşlemesi ve sonunda oluşan çok sayıda yeni virüs sebebi ile konak hücrenin patlaması ve virüslerin yeni konaklar bulmak üzere dağılması.
Bakteri ve arkelerin doğuştan gelen bağışıklık sistemi genellikle virüslerin tutunduğu reseptörlerin yapısını değiştirmek ve restriksiyon – modifikasyon enzimleri yardımı ile hücrenin DNA’sına girmiş virüs DNA’sını kesmek şeklinde işliyor. Ancak son zamanlarda yapılan çalışmalar ile bu canlıların bir de edinilmiş bağışıklık mekanizmasına sahip olduğu ortaya çıktı. Evet, yanlış duymadınız. Sadece omurgalılara özgü olduğunu düşündüğümüz edinilmiş bağışıklık sistemi, talihsiz bir şekilde “ilkel” olarak nitelendirdiğimiz prokaryotlarda da bulundu.
Bilinen arkelerin tamamına yakınında ve bakterilerin de yarısında bulunan bu sistem CRISPR-Cas sistemi olarak adlandırılıyor. CRISPR’ın açılımı “clustered regularly interspaced palindromic repeats”. Henüz bir Türkçe karşılığına denk gelmedim, o sebeple ilk çeviri önerisini burada sunup “düzenli aralıklarla bölünmüş palindromik tekrar kümeleri” diyebilirim. CRISPR denildiğinde kastedilen teknik anlamda canlının DNA dizisi üzerinde, CRISPR lokusunu tanımlayan gen dizileridir. Bunlar cas genleri, onu takip eden lider dizi ve sonrasında gelen tekrar (repeat) ve aralık (spacer) dizileridir. Tekrar dizileri bir canlı için tamamen aynı olmakla birlikte bu tekrarların arasındaki aralık dizileri birbirinden farklılık göstermektedir. Cas ise bu bağışıklık sisteminde görev alan proteinlerin genel adıdır.
CRISPR kümelerinin varlığı 1980’lerden beri bilinse de canlının savunma mekanizmasındaki rolü görece yeni kanıtlanmış durumda. Bu çıkarıma giden araştırmalar ise 2005 yılında CRISPR genleri üzerine çalışan 3 farklı grubun keşfi ile başladı. Bu grupların keşfettiği şey, CRISPR kümelerinde bulunan aralık genlerinin, o canlıyı enfekte eden bazı virüsler ile aynı diziye sahip olmasıydı. Ayrıca bir virüs DNA’sı ile aynı diziye sahip aralık genine sahip olmak o virüse karşı bir direnç veriyordu. Elbette buradan CRISPR sisteminin nükleik asit temelli bir bağışıklık mekanizması olabileceği hipotezi ortaya çıktı ve yapılan araştırmalar sonucunda bugün bu hipotezin büyük oranda doğrulanmış olduğunu söyleyebiliriz.
Genel hatları ile sistemi şu şekilde özetleyebiliriz: Öncelikle organizma bir virüs tarafından enfekte edilir. Ardından bu virüsün DNA’sı hücre tarafından parçalanır ve bu parçalar arasından bir ön-aralık (protospacer) geni seçilir. Seçilen bu gen çeşitli proteinler tarafından işlendikten sonra CRISPR lokusunda lider genin hemen sonrasına, yeni bir tekrar geni ile birlikte eklenir ve aralık geni adını alır. Bu da bize neden aralık genlerinin birbirinden farklı olduğunu anlatıyor; çünkü her biri farklı bir virüsten alınmış. Daha sonra bu tekrar ve aralık bölgelerinden sentezlenen CRISPR RNA’lar (crRNA) belirli Cas proteinlerinin de yardımı ile kesilir ve işlenir. İşlenmiş crRNA’lar başka Cas proteinleri ile birleşerek CRISPR ribonükleoprotein komplekslerini (crRNP) oluşturur. Hücrenin aynı virüs ile tekrar enfekte edilmesi durumunda ise virüsün DNA’sına karşılık gelen aralık dizisini taşıyan crRNP’ler virüs DNA’sını tanır ve Cas proteinlerinin nükleaz aktivitesi ile yabancı DNA parçalanır.
Cas proteinlerini de bu sisteme uygun olarak 4 gruba ayırabiliriz. İlki yeni karşılaşılan virüslerden aralık genlerinin elde edilmesini sağlayan nükleaz ve rekombinaz proteinleri. İkincisi crRNA işlenmesinde görev alan ribonükleaz enzimleri. Üçüncüsü olgun crRNA’lar ile bağ kurup crRNP oluşturulmasını sağlayan ve yabancı DNA’nın tanınmasında rol alan proteinler. Dördüncüsü de yabancı DNA’ların parçalanmasını sağlayan nükleazlar.
Araştırmalar bize CRISPR-Cas sistemlerinin temel olarak 3 gruba ayrılabileceğini gösteriyor. Tip 1, 2 ve 3 olarak adlandırılan bu sistemlerden Tip 1 ve 3 birbirlerinden filogenetik olarak oldukça uzak birçok bakteri ve arkede bulunmakla birlikte tip 2 sistemlere sadece bakterilerde rastlanmış. Ayrıca bazı plazmidlerde de CRISPR-Cas sistemlerini bulmak bize bu sistemlerin sıklıkla yatay gen transferi aracılığı ile paylaşıldığını gösteriyor. Tabi ki bu da sistemin kökenine ilişkin evrimsel çalışmaları oldukça zorlaştıran bir durum. Bir diğer ilginç nokta da Tip 3-B olarak adlandırılan sistemin DNA yerine RNA’yı hedef alması ve parçalaması.
Elbette burada akla gelen en önemli sorulardan biri şu ki nasıl oluyor da bu sistemler kendi DNA’larını parçalamıyor? Sonuçta virüsün DNA’sı ile bu DNA’dan elde edilen aralık geni birbirlerinin aynısı. Bu durumda oluşturulan crRNP hücrenin kendi aralık genini de bir yabancı DNA gibi algılayıp ve parçalamaz mı? İşte burada, daha önce bahsettiğimiz ve bir bağışıklık sisteminin temeli olan ben ve diğerleri ayrımını yapabilme yeteneği işin içine giriyor. Tip 1 ve 2 sistemlerde PAM (Protospacer Adjacent Motifs) olarak adlandırılan bir DNA dizisi, crRNP’lerin DNA parçalama aktivitesini tetikliyor. PAM dizisinin özelliği, ön-aralık dizisinden (yani işgalci DNA’nın crRNP tarafından tanınan parçası) hemen önce gelmesidir. İkinci bir özelliği ise bariz bir şekilde CRISPR lokusundaki tekrar dizilerinden farklı olmasıdır.
Bunu gözünüzde canlandırmaya çalışırsanız bu hücrenin nasıl ben ve diğerleri ayrımını yaptığını fark edeceksiniz. Hücrenin kendi DNA’sında bir tekrar dizisi ve hemen ardından gelen aralık dizisi var. Yabancı DNA’da ise PAM dizisi ve hemen ardından gelen ön-aralık dizisi var (terimler aklınızı karıştırmasın, ön-aralık dizisi ile aralık dizisi birbirinin aynısıdır). PAM dizisine bağlanmak da crRNP’lerin nükleaz aktivitesini tetiklerken tekrar dizisine bağlanmak herhangi bir etki yaratmıyor. Tip 3 sistemlerde ise durum biraz farklı. Bu sistemlerde PAM motifleri kullanılmamakta fakat tekrar dizisine bağlanmak crRNP’nin inaktif hale gelmesine sebep olmaktadır.
Moleküler biyoloji ve özellikle genetik mühendislik tekniklerine aşina olan okurlar belki de CRISPR sisteminin sağlayabileceği avantajı fark etmiştir bile. Bunu çok daha önceden fark eden Dr. Jennifer Doudna ve ekibi 2012 yılında yayınladıkları bir dizi makale ile bu sistemler üzerinden geliştirdikleri tekniği nasıl genetik mühendisliğinde kullanabileceklerini gösterdiler. İşin güzelliği ise insanı hayrete düşürecek basitliğinde yatıyor. CRISPR sisteminin özelliği belirli bir DNA dizisi üzerinde işlemesidir. Bu da demektir ki herhangi bir DNA’yı yüksek hassaslıkta ve doğrulukta kesebilmemiz için bize gereken tek şey o DNA’nın baz dizisi ve hücre içinde crRNP oluşturabilecek, aktif bir Cas nükleaz proteini. DNA’nın baz dizisine karşılık gelen bir crRNA oluşturuyoruz, bu crRNAyı Cas proteini ile birleştiriyoruz ve hücrenin içine salıyoruz. Bundan sonra tek yapmamız gereken oluşturduğumuz crRNP kompleksinin gidip DNA’yı bizim belirlediğimiz yerden kesmesini beklemek.
Bu sayede doğuştan gelen genetik hastalıklardan kansere ve AIDS’e kadar birçok hastalığın tedavisinde kullanılabilecek bir yol açmış oluyoruz. Birçok araştırmacı tarafından “insanın ağzını açık bırakacak” bir teknik olarak tanımlanan bu teknik şu zamana kadar insan kök hücreleri dâhil birçok canlıda denendi ve oldukça olumlu sonuçlar aldı. Hatta Science dergisi 2013 yılının en önemli bilimsel gelişmelerinden biri olarak bu tekniğin geliştirilmesini seçti. Elbette henüz tekniğin optimize edilmesi adına çok çalışmalar yapılmalı ancak yine de bu çok daha başarılı tedavilerin yakın olduğunu hissetmemizi engellemiyor.