Yaygın kan inceltici ilaç kobra zehrini etkisiz hale getiriyor

Dominic Hughes tarafından , @hughesthenews, Sağlık muhabiri, BBC Haberleri

Getty Images Mozambik tüküren kobra yılanı
Tüküren kobranın inanılmaz derecede güçlü zehri, ısırık bölgesinin etrafındaki deriyi, kası ve kemiği hızla yok edebilir

Avustralya, Kanada, Kosta Rika ve İngiltere’deki bilim insanlarından oluşan bir ekip, kanı inceltmek için sıklıkla reçete edilen bir ilacın, kobra zehrine karşı ucuz bir panzehir olarak yeniden kullanılabileceğini keşfetti.

Yılan sokmaları her yıl yaklaşık 138.000 kişinin ölümüne neden oluyor. Bu ölümlerin çoğu Afrika, Güney ve Güneydoğu Asya’daki düşük ve orta gelirli ülkelerin yoksul kırsal kesimlerinde yaşıyor.

400.000’den fazlasında ise ısırık etrafındaki dokular ölüp siyaha döndüğünde nekroz gelişir.

Afrika ve Hindistan’ın bazı bölgelerindeki ısırıkların çoğu kobralardan kaynaklanır. Ve Heparin, bazı tüküren kobraların zehrindeki nekroza neden olan toksinleri nötralize edebilir.

İlacın tüm yılan zehirlerine karşı etkili olmadığını söyleyen bilim insanları, mevcut antivenomlardan daha ucuz ve daha esnek olabileceğini söylüyor. Antivenomların çoğu yalnızca tek bir yılan türüne karşı etkili ve nekrozu önleyemiyor.

İlacın fareler üzerinde denenmesinin ardından sırada insan denemeleri yer alacak.

‘Küresel mücadele’

Sidney Üniversitesi’nden araştırmanın kıdemli yazarı Prof. Greg Neely şunları söyledi: “Keşfimiz, kobra ısırıklarının neden olduğu nekrozdan kaynaklanan korkunç yaralanmaları önemli ölçüde azaltabilir – ayrıca zehrin etkisini yavaşlatabilir ve bu da hayatta kalma oranlarını artırabilir.

“Zehir ve toksinler gibi biyolojik etkenlerin hepsi konakçı tarafından, yani insan tarafından bir miktar işbirliği gerektirir, bu nedenle çalışmamız, insanlarda bu nekrozu ve ölümü yaratmak için zehirle etkileşime giren şeyin ne olduğunu belirlemekti.

“Bulduğumuz şey, çok farklı türlerden farklı zehirler aldığımızda, bunların insan hücreleriyle etkileşime girmelerinin çok az sayıda yolu olduğudur.

“Bilimsel açıdan harika olan şeylerden biri de, zehirlerin bir bütün olarak hücrelerle etkileşime girdiği dört veya beş farklı yolu belirleyebileceğimizi düşünmemiz ve ardından büyük tür gruplarını engelleyebilecek evrensel panzehirler üretebileceğimizdir.

“Bulduğumuz yeni kobra panzehirinin, dünyanın en yoksul toplumlarında yılan ısırmasından kaynaklanan ölüm ve yaralanmaları azaltmak için verilen küresel mücadeleye yardımcı olmasını umuyoruz.”

‘Ömür boyu engellilik’

Makalenin başyazarı ve aynı zamanda Sidney Üniversitesi’nden doktora öğrencisi Tian Du, bunu büyük bir adım olarak nitelendirdi.

“Heparin ucuzdur, her yerde bulunur ve Dünya Sağlık Örgütü’nün listesinde yer alan temel bir ilaçtır” dedi.

“İnsanlar üzerinde yapılacak başarılı denemelerden sonra, kobra sokmalarının tedavisinde ucuz, güvenli ve etkili bir ilaç haline gelmek üzere nispeten kısa sürede kullanıma sunulabilir.”

Bilim insanlarından bir diğeri, Liverpool Tropikal Tıp Okulu Yılan Sokması Araştırma ve Müdahale Merkezi Başkanı Prof. Nicholas Casewell ise şunları söyledi: “Yılan sokmaları, ihmal edilen tropikal hastalıkların en ölümcülü olmaya devam ediyor ve yükü çoğunlukla düşük ve orta gelirli ülkelerdeki kırsal toplulukları etkiliyor.

“Bulgularımız heyecan verici çünkü mevcut antivenomlar, ısırık bölgesinin etrafında ağrılı, ilerleyici şişlik, kabarcık ve/veya doku nekrozu içeren şiddetli lokal zehirlenmelere karşı büyük ölçüde etkisizdir.

“Bu durum uzuv fonksiyon kaybına, ampütasyona ve ömür boyu sakatlığa yol açabilir.”

Kaynak: https://www.bbc.com/news/articles/cv2gwv284y1o

Yapay plasenta: Prematüre bebekler için yeni bir can simidi mi?

Jasmin Fox-Skelly tarafından , 

Getty Images Doktor, rahimdeki bebeği gösteren modeli işaret ediyor (Kaynak: Getty Images)

Yapay plasentalar ve rahimler prematüre bebeklerin hayatını kurtarabilir, ancak insan deneyleri başlamadan önce hangi etik hususlara dikkat edilmelidir?

Kötü bir bilimkurgu filminden fırlamış bir senaryo gibi geliyor kulağa – annelerinin rahimlerinden alınan ve bunun yerine sıvı dolu kapsüllerde büyütülen insan bebekleri. Ancak ABD’nin Pensilvanya eyaletindeki Philadelphia Çocuk Hastanesi’ndeki (CHOP) bilim insanları, aşırı prematüre olma riski taşıyan bebekler için tam olarak bunu yapmayı öneriyor.

“Yapay rahim” veya yeni doğan gelişimi için rahim dışı ortam olarak adlandırdıkları şeyi geliştiriyorlar (Extend). Extend, bir fetüsün gebe kalmadan doğuma kadar büyümesini amaçlamıyor – bu istense bile imkansız olurdu. Bunun yerine, yaşamları boyunca çok sayıda olası sağlık sorunuyla karşı karşıya kalan aşırı prematüre bebeklerin hayatta kalma oranını artırmaya yardımcı olmayı amaçlıyor.

Tipik sağlıklı bir gebelik yaklaşık 40 hafta sürer ve bebekler 37. haftada tam dönem olarak kabul edilir. Ancak bazen gebelikte komplikasyonlar meydana gelir ve bebeğin erken doğum yapması gerekebilir. 

Neyse ki, son birkaç on yılda yenidoğan tıbbındaki büyük ilerlemeler sayesinde, prematüre bebeklerin çoğu hayatta kalıyor ve çok az komplikasyonla taburcu ediliyor. En son veriler, 22 haftalık gebelik hastalarının %30’unun bile yoğun bakıma verildiğinde hayatta kaldığını gösteriyor. 

Getty Images 22. hafta civarında doğan bebekler büyük zorluklarla karşı karşıya kalıyor ve 7/24 yoğun bakıma alınmak zorunda kalıyorlar (Kaynak: Getty Images)
22. hafta civarında doğan bebekler büyük zorluklarla karşı karşıya kalıyor ve 7/24 yoğun bakıma alınmak zorunda kalıyorlar (Kaynak: Getty Images)

Kansas City’deki Children’s Mercy Hastanesi’nde neonatolog olan Stephanie Kukora, “Dürüst olmak gerekirse, 28 ve hatta 27 haftalık bebekler genel olarak çok iyi durumdalar” diyor .

“Aslında 22-23. haftalarda doğan bebeklerde sonuçlar o kadar ağır ki, onların elde ettiği yaşam kalitesinin kabul edilebilir olup olmadığından emin değiliz.”

Yaşama kabiliyetinin eşiğinde doğan bebekler genellikle ciddi sağlık sorunlarıyla karşı karşıya kalırlar. Bu bebekler doğumda 2 librenin (900 g) altında ağırlığa sahiptir ve kalp, akciğerler, sindirim organları ve beyin gibi kritik organlar henüz bebeği yoğun tıbbi bakım olmadan hayatta tutacak kadar gelişmemiştir.

Sıklıkla ortaya çıkan kısa vadeli komplikasyonlar arasında nekrotizan enterokolit (NEC ) bulunur; bu, bağırsaktaki (gut) dokuların iltihaplanıp ölmeye başladığı ciddi bir hastalıktır. Bu yaştaki bebekler ayrıca enfeksiyona, sepsis ve septik şoka karşı çok hassastır; bu, akciğerlere, böbreklere, karaciğere ve diğer organlara zarar verebilen, kan basıncında yaşamı tehdit eden bir düşüştür. 

Öte yandan, aşırı erken doğan bebekleri etkileyebilecek uzun vadeli sorunlar arasında serebral palsi, orta ila şiddetli öğrenme güçlükleri, görme ve işitme sorunları ve astım yer almaktadır.

Yapay rahim ve plasentaların ardındaki fikir, akciğerleri tamamen denklemden çıkarmaktır

Bebeklerin hayatını kurtarmak için tasarlanmış olan oksijen desteği ve ventilasyon gibi teknolojiler bile bebeklerin hassas akciğerlerine zarar verebiliyor .

Michigan Üniversitesi CS Mott Çocuk Hastanesi’nde cerrahi, doğum ve jinekoloji profesörü olan George Mychaliska, “Bu erken gebelik döneminde akciğerler hala gelişmektedir ve sıvı ile dolu olmalıdır” diyor .

“Ancak çok erken doğduklarında, trakealarına bir endotrakeal tüp yerleştiriyoruz ve akciğerlerine yüksek gerilim ve basınçla hava ve oksijen veriyoruz. Bunun yaralanmaya neden olduğu iyi belgelenmiştir.” 

Zamanla yaralanmalar akciğerlerde yara izi oluşmasına ve bronkopulmoner displazi veya kronik akciğer hastalığı olarak bilinen bir duruma yol açar. Çocuklar genellikle hastaneden uzun süreli oksijen desteğine ihtiyaç duyarak ayrılır ve hayatlarının geri kalanında mekanik ventilasyona ihtiyaç duyarlar. Ventilasyon ayrıca retina körlüğü riskini de artırabilir. Gözün retinasını besleyen kan damarları doğuma yakın bir zamana kadar tam olarak oluşmaz. Çok fazla oksijen yeni, anormal kan damarlarının büyümesini tetikleyebilir ve bu da eninde sonunda retina dekolmanına yol açabilir.

Yapay rahim ve plasentanın ardındaki fikir, akciğerleri tamamen devre dışı bırakarak, bebeğin ilk nefesini almaya hazır olana kadar fetüsün güvenli bir ortamda gelişmesine zaman tanımaktır.

Getty Images Bebeklerin rahimde çevrelendiği plasentanın taklit edilmesi, tıbbi ekipmanların gelişmekte olan akciğerlerine zarar vermesini önleyebilir (Kaynak: Getty Images)
Bebeklerin rahimde çevrelendiği plasentanın taklit edilmesi, tıbbi ekipmanların gelişmekte olan akciğerlerine zarar vermesini önleyebilir (Kaynak: Getty Images)

Teknoloji üzerinde çalışan üç ana grup var. Üçü de ilhamını, akciğerleri ve kalbi düzgün çalışmayan bir kişiye yardımcı olabilen bir tür yapay yaşam desteği olan ekstrakorporeal membran oksijenasyonu (Ecmo) adı verilen mevcut bir terapiden alıyor. Ecmo’da, kan hastanın vücudunun dışına, karbondioksiti uzaklaştıran ve oksijen ekleyen bir makineye pompalanır. Oksijenlenmiş kan daha sonra vücuttaki dokulara geri gönderilir.

Bu yöntem kanın kalp ve akciğerleri “atlamasına” izin vererek bu organların dinlenmesini ve iyileşmesini sağlar. Ecmo daha büyük bebeklerde kullanılabilmesine rağmen, aşırı prematüre bebekler için uygun değildir. Üç ekip de teknolojiyi küçültmeye ve uyarlamaya çalışıyor.

Ancak geliştirilmekte olan farklı cihazlar arasında bazı ince farklar bulunmaktadır.

CHOP’taki bilim insanları, fetal cerrah Alan Flake liderliğinde, prematüre bebekleri rahimdeki amniyotik sıvıyı taklit edecek şekilde tasarlanmış sıvı dolu kapsüllere daldırmayı planlıyor. Cerrahlar daha sonra bebeğin göbek kordonunun minik kan damarlarını Ecmo benzeri bir cihaza bağlayacak. Kan, tıpkı doğada olduğu gibi fetal kalp kullanılarak sistemin etrafında pompalanıyor.

2017’de Flake ve meslektaşları, 23-24 haftalık insan fetüslerine eşdeğer gebelik yaşına sahip sekiz prematüre kuzuyu aldılar ve yapay rahim kullanarak dört hafta boyunca canlı tuttular. Bu süre zarfında kuzular normal şekilde gelişti, hatta yün bile çıkardı.

Öte yandan Michigan Üniversitesi’ndeki George Mychaliska’nın ekibi, yapay plasenta adını verdikleri bir şey geliştiriyorlar. Fetüsün tamamını sıvıya daldırmak yerine, bebeğin akciğerlerini özel olarak geliştirilmiş bir sıvıyla doldurmak için solunum tüpleri kullanmayı planlıyorlar. Sistemleri, geleneksel Ecmo makinelerine benzer şekilde, kanı kalpten juguler ven yoluyla boşaltıyor ancak oksijenli kanı göbek kordonu yoluyla geri veriyor. 

Makinede tutulan prematüre kuzular, mekanik ventilasyona güvenli bir şekilde transfer edilmeden önce 16 gün hayatta kaldı

Mychaliska, “Çoğu bebeğin kolayca erişebileceği ve mevcut yenidoğan yoğun bakım ünitelerinde kullanılabilecek bir platform istedim” diyor.

“Teknolojinin plasentanın sayısız işlevinin yerini alması amaçlanmamıştır. Gaz değişimine odaklanıyor ve prematüre organlar korunurken ve gelişmeye devam ederken kan basıncını, kalp atış hızını ve fetal dolaşımı koruyor.”

Yapay plasentanın yakın zamanda yapılan bir denemesinde , makinede tutulan prematüre kuzular, mekanik ventilasyona güvenli bir şekilde transfer edilmeden önce 16 gün hayatta kaldılar. Bu süre zarfında akciğerleri, beyinleri ve diğer organları iyi gelişmeye devam etti.

Getty Images Çocuklar hastaneden uzun süreli oksijen desteğine ihtiyaç duyarak ayrılabilir ve hayatlarının geri kalanında mekanik ventilasyona ihtiyaç duyabilirler (Kaynak: Getty Images)
Çocuklar hastaneden uzun süreli oksijen desteğine ihtiyaç duyarak ayrılabilir ve hayatlarının geri kalanında mekanik ventilasyona ihtiyaç duyabilirler (Kaynak: Getty Images)

Üçüncü grup, Avustralya ve Japonya’dan bir ekip, ex vivo uterin ortamı (Eve) terapisi adı verilen yapay bir rahim geliştiriyor  . Diğer iki gruptan daha erken ve hasta fetüsleri tedavi etmeyi amaçlıyor.

Singapur Ulusal Üniversitesi’nde Kadın Hastalıkları ve Doğum Profesörü ve Eve’e liderlik eden Matt Kemp, “Artık 500 gr’lık bir kuzu fetüsü alıp, iki hafta boyunca genel olarak normal fizyolojik durumda tutabileceğimiz bir noktadayız” diyor .

“Bu oldukça güzel bir başarı, ancak diğer taraftan bu fetüslerin büyümesi anormal.”

Yapay plasentalar/rahimler kullanılarak yürütülen denemelerin çoğu, aksi takdirde sağlıklı olan ve rahatsız edilmeden bırakılsalardı doğum yapabilecek olan kuzu fetüsleri üzerindedir. Sorun, aşırı prematüre bebeklerin genellikle annede veya fetüsün kendisinde ortaya çıkan sağlık komplikasyonları nedeniyle erken doğmasıdır. Bu nedenle tedavileri daha zordur.

Kemp, “Oldukça riskli fetüslerle yaptığımız bir deneyde, bu hayvanların yönetiminin çok daha zor olduğunu gördük” diyor.

Çok küçük bir fetüsün kendi büyümesini normal bir şekilde yönlendirme yeteneğine sahip olmadığının oldukça açık olduğunu düşünüyoruz

“Büyümeleri çok daha kötü ve kan basınçları ile kan akışlarının normal tutulması çok, çok daha zor. Yani, durum şu – evet, iyi bir ilerleme kaydediyoruz, ancak çözmemiz gereken bir sürü şey var.” 

Peki hastanelerde yapay plasentalar ve rahimler ne kadar sürede görülecek? CHOP muhtemelen geliştirme hattında en ileride. Ekip yakın zamanda Extend’in insan denemelerine başlamak için Federal İlaç Dairesi’ne (FDA) başvuruda bulundu. Öte yandan Mychaliska, ekibinin insan yenidoğanının minik kan damarlarıyla başa çıkabilmek için sistemlerini daha da küçültmesinin ardından yaklaşık üç veya dört yıl içinde insan klinik denemelerine geçmeyi umuyor.

Ancak Kemp, yapay rahimlerde fetüslerin nasıl büyüdüğüne dair bilgilerimizde, deneylere geçmeden önce doldurulması gereken temel boşluklar olduğunu düşünüyor.

Kemp, “Çok küçük bir fetüsün kendi büyümesini normal bir şekilde yönlendirme yeteneğine sahip olmadığının oldukça açık olduğunu düşünüyoruz ve bu durum hasta olduğunda daha da kötüleşiyor” diyor.

Getty Images En son veriler, yoğun bakıma alındığında 22 haftalık gebelik hastalarının %30'unun bile hayatta kaldığını gösteriyor (Kaynak: Getty Images)
En son veriler, yoğun bakıma alındığında 22 haftalık gebelik hastalarının %30’unun bile hayatta kaldığını gösteriyor (Kaynak: Getty Images)

“Bu yüzden plasentanın bu normal büyüme süreçlerini yönlendirmedeki rolünü açığa çıkarmaya çalışıyoruz. Şu anda bulunduğumuz yer burası. Hafifçe söylemek gerekirse, bu oldukça büyük bir görev.”

Etik hususlar da var. Stephanie Kukora, yakın tarihli bir makalesinde , farklı teknolojiler arasında benzersiz etik zorluklar yaratan ince farklar olduğunu savunuyor. Örneğin, hem EVE hem de CHOP ekiplerinin yapay rahimleri göbek kordonuna bir kanül takılmasını gerektirdiğinden, bebeklerin doğumdan sonra göbek atardamarı hızla kapandığı için anneden cihaza hemen aktarılması gerekir. Aksi takdirde vajinal doğum yapabilecek annelerin erken sezaryen doğum yapması gerekir.

Kukora, “Bu kadar erken yaşta sezaryenle doğum yaptığınızda, bunu doğumdaki gibi yapamazsınız” diyor.

“Bu, rahim kas tabakasından geçen bir kesiyi içeriyor ve bu, gelecekteki gebelikleri, örneğin doğumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini ve vajinal doğum yapılıp yapılamayacağını etkileyebilir.”

Bu prosedürde vajinal doğumla karşılaştırıldığında daha fazla risk bulunmaktadır ve bu da aydınlatılmış onamla ilgili sorunları gündeme getirmektedir.

Kukora, “Bence en önemlilerinden biri, hamile ebeveynlere bu deneyi nasıl yapacaklarına dair nasıl yaklaşacağımız olacak” diyor.

“22. haftada kötü sonuçlar hakkında danışmanlık almış, bu gerçekten üzücü durumla karşı karşıya olan ve test edilmemiş olsa bile yeni bir şey için çok heyecanlı olabilecek bir ebeveyni hayal edebilirsiniz. Ebeveynler bebekleri için her şeyi yaparlar.”

Geleneksel tedavilerle iyi sonuçlar alabilecek bebekler, riskleri çok daha az ölçülebilen, henüz test edilmemiş yeni bir teknolojiyle tedavi edilebilir.

Bebeği Extend sistemine hemen transfer etmenin bir diğer sorunu da, bebeğin konvansiyonel tedaviyle nasıl bir performans göstereceğini değerlendirme fırsatının olmamasıdır.

Mychaliska, “Gebelik yaşı dışında Extend sistemine kimin gireceğine karar vermek için elinizde çok fazla veri yok; çünkü bebek henüz doğmadı ve bu nedenle durumunun nasıl olduğunu bilmiyorsunuz” diyor.

Bu, geleneksel tedavilerle iyi sonuç verecek bebeklerin, riskleri çok daha az niceliksel olarak belirlenmiş, yeni, denenmemiş bir teknolojiyle tedavi edilebileceği anlamına gelebilir. Ancak Mychaliska, Extend’in, yüksek ölüm ve hastalık oranına sahip olduğu bilinen 22-23 haftalık gebelik yaşındaki çoğu prematüre bebek için faydalı olacağına inanıyor.

Göbek atardamarından ziyade juguler venden kan akıttığı için doktorlar bebekleri Mychaliska’nın yapay plasentasına yerleştirmek için daha fazla zamana sahip oluyor. Bu, doktorların doğumdan sonra bebekleri “risk sınıflandırması” yapmasına olanak tanıyor ve böylece yalnızca en hasta bebekler denemenin tedavi koluna transfer ediliyor. Bebekler ayrıca, iyi durumda değillerse daha sonraki bir tarihte yapay plasentaya transfer edilmeden önce, potansiyel olarak önce geleneksel tedavi kullanılarak tedavi edilebilir. Diğer iki teknolojinin aksine, anneler bebeklerini vajinal olarak da doğurabilirler.

Hangi teknoloji önce denemelere katılırsa katılsın, denemelere katılan ilk katılımcıların, geleneksel tedaviyle iyi bir sonuç alınabilecek, ancak hayatta kalma şansı çok düşük olan 24 haftadan önce doğan bebekler olması muhtemel.

Mychaliska, “Teknolojinin prematüre doğum alanında devrim yaratacağını ve yapay plasenta ile Extend yaklaşımlarının klinik uygulamada tamamlayıcı olacağını düşünüyorum” diyor.

“Ancak, güvenliğin ilk denemesinde değerlendirilmesi gereken potansiyel riskler de yok değil. Bence bu teknolojinin ilk uygulaması, hayatta kalma şansı düşük olan bebeklere yapılmalı ve bu teknolojinin risklerini ve etkinliğini belirlediğimizde daha erken doğan bebeklere genişletilmelidir.”

Başarılı olursa, üç teknoloji de beklenmedik şekilde erken doğum yapan ebeveynlere çok ihtiyaç duyulan bir umut ışığı sunacak.

Kaynak: https://www.bbc.com/future/article/20240717-artificial-placenta-a-new-lifeline-for-premature-babies

Peru’da temas kurulmamış yerli halk görüldü

Peru’da henüz temas kurulmamış yerli bir halk, ormancılık şirketlerinin imtiyaz sahibi olduğu nehrin kıyısında görüldü.

Yerli hakları örgütü Survival International tarafından Salı günü yayınlanan görüntülerde, Las Piedras Nehri kıyısına yakın onlarca Mashco Piro sakini görülüyor.

Araştırmacı Teresa Mayo, BBC’ye yaptığı açıklamada, Mashco Piro’nun dünyada henüz temas kurulmamış en kalabalık kabile olduğunu söyledi.

Bu kadar çok sayıda kabile üyesinin bir arada bulunmasının alışılmadık bir durum olduğunu ve yiyecek aramak için bir araya gelen birkaç grup olabileceğini söyledi.

https://bbc.com/news/videos/czrj0neyk4ko

Kaynak: https://www.bbc.com/news/videos/czrj0neyk4ko

Nesli tükenme tehlikesi altında olan timsahlar Kamboçya’da geri döndü

Kelly Ng tarafından , BBC haberleri

Bros Pov/Fauna & Flora Bir Siyam timsahı yavrusu
Siyam timsahları nesli tükenmekte olan bir türdür

Korumacılar, Kamboçya’nın 60 yavru Siyam timsahını dünyaya getirdiğini ve bunun bu yüzyılda nesli tükenme tehlikesi altında olan türler arasında bir rekor olduğunu söylüyor.

Uzak Cardamom Dağları’nda sürüngenlerin sayısını yeniden canlandırmak için 20 yıldan fazla süren çabaların ardından, bunu “gerçek bir umut işareti” olarak adlandırdılar.

Zeytin yeşili tatlı su sürüngeninin başının arkasında belirgin bir kemik çıkıntısı vardır; bazı tahminlere göre 3 metreye veya yaklaşık 10 ft’ye kadar büyüyebilir.

Korumacılar, perşembe günü yaptığı açıklamada, yerel halkın mayıs ayında beş yuva keşfettiğini ve yavru timsahların haziran ayı sonunda doğduğunu söyledi.

Hor Leng/Fauna ve Flora Timsah yumurtalarını keşfeden yerel korumacılar
Yerel halk Mayıs ayında beş timsah yuvası keşfetti

Siyam timsahları bir zamanlar Güneydoğu Asya’nın büyük bölümünde yaygın olarak bulunuyordu.

Ancak onlarca yıllık avlanma ve yaşam alanı kaybı, onları koruma kuruluşlarının “kritik derecede tehlike altında” türler olarak sınıflandırdığı türlere alıştırdı. Dünyada sadece 400 tane kaldılar – ve bunların çoğu Kamboçya’da.

Koruma grubu Fauna & Flora’nın Kamboçya programını yöneten Pablo Sinovas, vahşi doğada azalan popülasyonları göz önüne alındığında “60 yeni timsahın yumurtadan çıkması muazzam bir destek” dedi.

Bunun “ortak koruma çabaları” için son derece cesaret verici olduğunu da sözlerine ekledi; bu durumda çabalara korumacılar, yerel STK’lar ve Kamboçya hükümeti dahil oldu.

Timsahların, 2000 yılında Kamboçya’da yeniden keşfedilene kadar soylarının tükendiğinden endişe ediliyordu.

Sinovas, Fauna & Flora’nın, Cardamom Dağları’ndaki uygun yaşam alanlarına salınmadan önce esaret altında üremeleri için yerel yetkililerle birlikte bir program oluşturmak üzere çalıştığını söyledi.

Yerel toplum bekçileri, timsahların serbest bırakıldıktan sonra güvende olduğundan emin olmak için düzenli olarak dağları dolaşarak devriye geziyor.

Program 2012 yılından bu yana 196 Siyam timsahının doğaya geri bırakılmasını sağladı.

Mayıs ayında yerel halk, timsahların daha önce serbest bırakılmadığı bir alanda yuvalar keşfetti; bu, türün doğal yaşam alanında ürediğini gösteriyor.

Koruma ekibi daha sonra yuvaların 7/24 korunmasını sağlamak için görevli kişileri görevlendirdi; ta ki tüm yumurtalar çatlayana kadar ve 60 yavru Siyam timsahı dünyaya geldi.

Kaynak: https://www.bbc.com/news/articles/c87r3ygzljdo

‘Süpermodel büyükanne’ ilacı hayvanların ömrünü uzatıyor

James Gallagher tarafından , @JamesTGallagher, Sağlık ve bilim muhabiri

MRC Tıbbi Bilimler Laboratuvarı/Duke Üniversitesi İki fare, ikisi de aynı yaşta, soldaki normal şekilde yaşlanmış, ancak sağdakine yaşlanma karşıtı bir ilaç verilmiş
İkisi de aynı yaşta olan iki fareden soldaki normal şekilde yaşlanmış, ancak sağdakine yaşlanma karşıtı bir ilaç verilmiş.

Bir ilaç, laboratuvar hayvanlarının ömrünü yaklaşık %25 oranında artırdı; bilim insanları bu keşfin insan yaşlanmasını da yavaşlatabileceğini umuyor.

Tedavi edilen fareler, genç görünümleri nedeniyle laboratuvarda “süpermodel büyükanneler” olarak biliniyordu.

İlaç kullanmayan akranlarına göre daha sağlıklı, daha güçlüydüler ve daha az kansere yakalandılar.

İlaç halihazırda insanlar üzerinde test ediliyor ancak aynı yaşlanma karşıtı etkiyi gösterip göstermeyeceği bilinmiyor.

Daha uzun bir yaşam arayışı insanlık tarihinin her döneminde var olmuştur.

Ancak bilim insanları yaşlanma sürecinin değişken olduğunu uzun zamandır biliyorlar; laboratuvar hayvanlarının yedikleri yiyecek miktarını önemli ölçüde azaltırsanız daha uzun yaşıyorlar.

Günümüzde yaşlanma araştırmaları alanı, araştırmacıların yaşlanmanın moleküler süreçlerini ortaya çıkarmaya ve değiştirmeye çalışmasıyla hızla büyüyor.

Londra’daki Imperial College Tıp Bilimleri MRC Laboratuvarı ve Singapur’daki Duke-NUS Tıp Fakültesi’ndeki ekip, interlökin-11 adı verilen bir proteini araştırıyordu.

Yaşlandıkça insan vücudundaki seviyeleri artıyor, daha yüksek iltihaplanma seviyelerine katkıda bulunuyor ve araştırmacılar yaşlanma hızını kontrol eden çeşitli biyolojik düğmeleri çevirdiğini söylüyor.

Daha uzun, daha sağlıklı yaşamlar

Araştırmacılar iki deney gerçekleştirdiler.

  • İlk kez genetiği değiştirilmiş fareler, interlökin-11 üretemez hale getirildi
  • İkincisi, fareler 75 haftalık olana kadar bekledi (kabaca 55 yaşındaki bir insana eşdeğer) ve daha sonra onlara vücutlarından interlökin-11’i temizlemek için düzenli olarak bir ilaç verdi

Nature dergisinde yayımlanan sonuçlara göre, farelerin yaşam süreleri deneye ve cinsiyete bağlı olarak yüzde 20-25 oranında uzadı.

Yaşlı laboratuvar fareleri sıklıkla kanserden ölüyor, ancak interlökin-11 eksikliği olan farelerde hastalığın seviyeleri çok daha düşüktü.

Ayrıca kas fonksiyonlarında gelişme görüldü, daha zayıf oldular, daha sağlıklı kürklere sahip oldular ve kırılganlığın birçok ölçüsünde daha iyi puan aldılar.

Soldaki interlökin-11 üretemeyen fareler ile sağdaki normal şekilde yaşlanan fareler arasındaki farkı görün

Araştırmacılardan biri olan Prof. Stuart Cook’a, verilerin inanılmayacak kadar iyi olup olmadığını sordum.

Bana şöyle dedi: “Çok fazla heyecanlanmamaya çalışıyorum, senin söylediğin sebeplerden dolayı, gerçek olamayacak kadar iyi mi?

“Dışarıda çok fazla yalan dolan var, bu yüzden verilere bağlı kalmaya çalışıyorum ve onlar da en güçlüleri.”

İnsan yaşlanmasında denemenin kesinlikle değerli olduğunu düşündüğünü söyleyen uzman, eğer işe yararsa ve kendisi de bunu almaya hazırsa etkisinin “dönüştürücü” olacağını savundu.

Peki ya insanlar?

Cevaplanmamış büyük sorular ise aynı etkinin insanlarda da elde edilip edilemeyeceği ve herhangi bir yan etkinin tolere edilebilir olup olmayacağıdır.

İnterlökin-11’in insan vücudunda erken gelişim döneminde rolü vardır.

İnsanlar çok nadiren bunu başaramayacak şekilde doğarlar. Bu, kafataslarındaki kemiklerin nasıl birleştiğini, eklemlerini etkiler, bu da düzeltilmesi için ameliyat gerektirebilir ve dişlerinin nasıl çıktığını etkiler. Ayrıca yara izi oluşumunda da rol oynar.

Araştırmacılar, interlökin-11’in ilerleyen yaşlarda yaşlanmayı hızlandırmada olumsuz rol oynadığını düşünüyor.

İlaç, interlökin-11’e saldıran üretilmiş bir antikor, akciğer fibrozu olan hastalarda deneniyor. Akciğerlerin yara izi haline geldiği ve nefes almayı zorlaştırdığı yer burasıdır.

Prof. Cook, deneylerin henüz tamamlanmadığını ancak eldeki verilerin ilacın güvenli bir şekilde alınabileceğini gösterdiğini söyledi.

Bu, yaşlanmayı ilaçlarla “tedavi etme” konusundaki en son yaklaşımdır. Organ naklinin reddedilmesini önlemek için alınan tip 2 diyabet ilacı metformin ve rapamisin, yaşlanma karşıtı nitelikleri açısından aktif olarak araştırılmaktadır.

Prof. Cook, bir ilacın insanların kalori kısıtlamasından daha kolay yararlanabileceğini düşünüyor.

“Sonunda beş yıl daha yaşayacaksanız, 40 yaşınıza kadar yarı aç, tamamen tatsız bir hayat yaşamak ister miydiniz? İstemem,” dedi.

Duke-NUS Tıp Fakültesi Profesörü Anissa Widjaja laboratuvar önlüğü giyip deneysel verileri analiz ediyor
Araştırma, Singapur’daki Imperial College London ve Duke-NUS Tıp Fakültesi’ndeki MRC Tıp Bilimleri Laboratuvarı’nda gerçekleştirildi

Duke-NUS Tıp Fakültesi’nden Prof. Anissa Widjaja, “Çalışmamız fareler üzerinde yapılmış olsa da, insan hücreleri ve dokuları üzerinde yapılan çalışmalarda benzer etkiler gördüğümüz için, bu bulguların insan sağlığı açısından da oldukça önemli olacağını umuyoruz.” dedi.

“Bu araştırma yaşlanmayı daha iyi anlamak için önemli bir adım ve fareler üzerinde sağlıklı yaşlanmayı potansiyel olarak uzatabilecek bir tedaviyi gösterdik.”

Sheffield Üniversitesi’nde kas-iskelet sistemi yaşlanması profesörü olan Ilaria Bellantuono, “Genel olarak veriler sağlam görünüyor, bu yaşlanma mekanizmasını hedef alan ve zayıflığa fayda sağlayabilecek başka bir potansiyel tedavi.” dedi.

Ancak hastalarda kanıt eksikliği ve bu tür ilaçların üretim maliyeti gibi sorunların hala var olduğunu ve “her 50 yaşındaki kişiyi ömrü boyunca tedavi etmenin düşünülemez” olduğunu söyledi.

Kaynak: https://www.bbc.com/news/articles/cv2gr3x3xkno

Sıtmanın temel ilaca direnç göstermesi nedeniyle acil eylem gerekiyor

James Gallagher tarafından , @JamesTGallagher, Sağlık ve bilim muhabiri

Getty Images Bir sivrisinek sürüsü
Kan içtiklerinde sıtmayı yayan sivrisinek sürüsü

Bilim insanları, Afrika’da ilaca dirençli sıtmanın yayılmasını durdurmak için acil ve radikal adımlar atılmadığı takdirde milyonlarca hayatın risk altında olduğu konusunda uyarıyor.

Doğu Afrika’da, kritik ilaç artemisininin etkilerini atlatabilen sıtma parazitleri artık iyice yerleşmiş durumda.

Direnç seviyeleri bazı bölgelerde üç yıl içinde yüzde 1’in altından yüzde 20’nin üzerine çıktı.

Son olarak Afrika’da sıtmaya karşı direnç yaygınlaştığında çocuk ölümlerinin üç katına çıktığı bildirilmişti.

10 ülkeden 28 önde gelen sıtma bilimcisi Science dergisinde harekete geçme çağrısında bulundu.

Artemisinin sıtma parazitini öldürür ve tedavinin temel taşıdır.

Artemisinin’e dirençli parazitler ilk kez Afrika’da Ruanda’da, ardından ayrı ayrı Uganda ve Eritre’de evrimleşti.

Bu dirençli parazitler ülkelerinin içinde ve sınır ötesinde yayılmış durumda.

Şu anda Etiyopya, Eritre, Ruanda, Uganda ve Tanzanya’da sıtma vakalarının yüzde 10’undan fazlasına dirençli parazitler neden oluyor.

Nijerya’daki Ilorin Üniversitesi’nin çocuk hastalıkları bölümünden Prof. Olugbenga Mokuolu, “Giderek etkisizleşen sıtma önleyici tedaviler nedeniyle milyonlarca insan ölmeden önce harekete geçme zamanı geldi” dedi.

Getty Images "Sıtma öldürür" yazılı bir pankart tutan çocuk

2016’da, Kuzey Uganda’da dirençli suşlar neredeyse hiç tespit edilmiyordu. 2019’a gelindiğinde, test edilen parazitlerin %20’sinden fazlası birkaç bölgede dirençliydi.

Bilim insanları grubu, bu dirençli parazitlerin daha da yayılmasının “önlenemez” olduğunu söylüyor.

Tayland’daki Mahidol Oxford Tropikal Tıp Araştırma Birimi’nden Dr. Mehul Dhorda, bunun ne kadar çabuk gerçekleşeceğinin henüz belirsiz olduğunu söyledi.

Ancak benzer bir durum, artemisinin bazlı tedavilerin başarısız olmaya başladığı Güneydoğu Asya’da da yaşandı.

“İlk tespitten yaygınlaşmasına kadar geçen süre 10 ila 15 yıl sürdü” dedi.

Tarihten dersler

Benzer bir hikaye daha önce de yaşandı. Parazit, 1970’lerde Doğu Afrika’da önceki bir ilaca -klorokin- dirençli hale geldi ve direnç 1980’lerde batı kıyısına ulaştı.

Kıtada sıtmadan kaynaklanan ölümler 1980’de yaklaşık 493.000’den 2004’te üç katına çıkarak 1,6 milyona çıktı.

Dr. Dhorda bana, “Umarım Afrika’da böyle bir şey göremeyiz” dedi.

“Artemisinin kombinasyon tedavisi başarısız olursa, vakalar ve ölümler artacaktır.”

Yazarlar, hem paraziti hem de hastalığı yayan sivrisinekleri hedef alan bir dizi öneride bulundu.

Parazitin tedaviye direnç geliştirmesini zorlaştırmak için artemisinin kombinasyon tedavisine üçüncü bir ilacın eklenmesini öneriyorlar.

Dr. Dhorda bunun bir maliyeti olacağını söylüyor ama: “Şimdi biraz daha fazla harcama yapabiliriz, ama yapmazsak yangını kontrol altına almak için, yangın yayılmadan önce söndürmekten çok daha fazla harcama yapmış olacağız.”

Ayrıca şunu da talep ediyorlar:

  • İnsanların evlerine püskürtülen böcek ilacı uygulanmış cibinliklerin ve uzun etkili böcek ilaçlarının kapsamı genişletildi
  • Yeni geliştirilen sıtma aşılarının, artemisinin dirençli sıtmanın görüldüğü bölgelerdeki tüm yaşlardaki insanlara (sadece çocuklara değil) yönelik olması hedefleniyor
  • Toplum sağlık çalışanlarını destekleyerek tedavinin herkesin evine yakın bir yerde bulunmasını sağlamak
  • Dirençli türlerin yayılmasına ilişkin verilerin hızla paylaşılmasını sağlamak, çünkü şu anda uzun gecikmeler yaşanabilir

Tanzanya Sağlık Bakanlığı’nda önleyici hizmetler direktörü Ntuli Kapologwe, “Özellikle AIDS, Tüberküloz ve Sıtmayla Mücadele Küresel Fonu ve ABD hükümetinin Başkanlık Sıtma Girişimi olmak üzere fon sağlayıcılardan vizyon sahibi olmalarını ve Afrika’da artemisinin direncinin yayılmasını engellemek için sıtma kontrol ve ortadan kaldırma programlarına yönelik fonlamayı artırmalarını istiyoruz” dedi.

Kaynak : https://www.bbc.com/news/articles/cxe25v5d8l9o

İnsan hava yolu epitelinde SARS-CoV-2’nin neden olduğu başlatıcı hücre ölümü olayı!

SARS-CoV-2 enfeksiyonu, hastalığın şiddetine katkıda bulunan çoklu hücre ölüm yollarını tetikler. Burada, Liang ve ark. SARS-CoV-2 enfeksiyonu sırasında ve COVID-19 hastalarından otopsi yapılan akciğerlerde anjiyotensin dönüştürücü enzim 2 (ACE2) eksprese eden hücrelerde ve birincil insan hava yolu epitelyal (HAE) hücre kültürlerinde karakterize hücre ölümü mekanizmaları. Nekrotoz, hücre ölümünün birincil şekliydi ve viral Z-RNA’nın Z-DNA bağlayıcı protein-1’e (ZBP-1) bağlanmasıyla indüklendi. Enfekte ve seyirci hücrelere apoptoz uygulandı, ancak sınırlayıcı seyreltme analizi, apoptozun bir seyirci etkisi olduğunu gösterdi. Delta varyantı, Omicron ile karşılaştırıldığında çok daha fazla Z-RNA/ZBP-1 etkileşimine ve nekrotoza neden oldu, bu nedenle daha yüksek hastalık şiddeti ile ilişkili bir mekanizma olduğunu düşündürdü. —Christiana N. Fogg

Virüs kaynaklı hücre ölümü, COVID-19 patolojisine önemli bir katkıda bulunur. Şiddetli akut solunum sendromu koronavirüs 2’nin (SARS-CoV-2) neden olduğu hücre ölümü, miyeloid hücrelerde iyi çalışılmıştır, ancak birincil konakçı hücre tipi olan anjiyotensin dönüştürücü enzim 2’de (ACE2) daha az çalışılmıştır. SARS-CoV-2, HAÖ organotipik kültürlerinde apoptoz, nekrotoz ve piroptozu indükler. Tek hücreli ve sınırlayıcı seyreltme analizi, enfekte hücrelerde nekrotozun birincil hücre ölümü olayı olduğunu, enfekte olmayan seyircilerin apoptoza maruz kaldığını ve piroptozun enfeksiyon sırasında daha sonra ortaya çıktığını ortaya koydu. Mekanik olarak nekrotoz, COVID-19 hastalarından alınan HAÖ ve akciğer dokularında viral Z-RNA’nın Z-DNA bağlayıcı protein 1’e (ZBP1) bağlanmasıyla indüklenir. İnsanlarda Omicron’dan (B1.1.529) daha şiddetli hastalığa neden olan Delta (B.1.617.2) varyantı, hayvan modellerinde büyüklük sıralarında daha büyük Z-RNA/ZBP1 etkileşimleri, nekrotoz ve hastalık şiddeti ile ilişkilidir. Böylece Delta, sağlam ZBP1 aracılı nekrotozu ve daha fazla hastalık şiddetini indükler.

SARS-CoV-2’nin insan hava yolu epitelinde neden olduğu başlatıcı hücre ölümü olayı | Bilim İmmünolojisi (science.org): İnsan hava yolu epitelinde SARS-CoV-2’nin neden olduğu başlatıcı hücre ölümü olayı!

Gen terapilerini düşük gelirli ülkelerde üreterek daha erişilebilir hale getirin!

Gen tedavileri, ancak dünyanın en çok ihtiyaç duyulan bölgelerinde geliştirilip üretilirse her yerde daha uygun fiyatlı hale gelecektir.

Hindistan’daki bir sağlık merkezindeki eczacı, orak hücre hastalığı olan bir kişiye ücretsiz ilaç dağıtıyor. Kredi: Rafiq Maqbool / AP Photo / Alamy

Geçen Kasım ayında Birleşik Krallık, orak hücre hastalığının tedavisi için CRISPR gen düzenleme teknolojisine dayanan Casgevy adlı bir terapinin kullanımına izin veren ilk ülke oldu. Birkaç hafta içinde, diğer üç ülke – Amerika Birleşik Devletleri, Bahreyn ve Suudi Arabistan – aynı şeyi yaptı. Aralık 2023’te Amerika Birleşik Devletleri, hastalığı tedavi etmek için başka bir gen terapisi olan Lyfgenia’nın kullanımını da onayladı.

Orak hücre hastalığı dünya çapında her yıl yaklaşık 400.000 kişiyi öldürüyor. Kırmızı kan hücrelerinin orak şeklinde olmasına ve kan damarlarını tıkamasına neden olur, bu da diğer sorunların yanı sıra ciddi ağrı ve doku hasarına neden olabilir1. Dünyadaki en yaygın kalıtsal bozukluklardan biri olan hastalığa sahip kişilerin %75’inden fazlası Sahra altı Afrika ve Hindistan’da doğmaktadır. Büyük hastalıklardan kaynaklanan ölüm ve sakatlığı değerlendirmeye yönelik bölgesel ve küresel bir çaba olan 2021 Küresel Hastalık Yükü Çalışması, beş yaşın altındaki çocuklarda küresel olarak 12. önde gelen ölüm nedeni olduğunu ortaya koydu1. Afrika’da orak hücre hastalığı teşhisi konan bebeklerin veya çocukların% 50’sinden fazlası beş yaşından önce ölüyor2.

Gen terapilerinin ortaya çıkışına kadar, tek tedavi kemik iliği nakliydi. Bu, sağlıklı bir donör bulmayı ve ardından haftalar boyunca invaziv tedaviyi gerektirir3.

Tüm bunlar göz önüne alındığında, iki gen terapisi için düzenleyici onay almak olağanüstü bir başarıdır. Yine de, tedavi başına sırasıyla 2.2 milyon ABD Doları ve 3.1 milyon ABD Doları tutarındaki fiyatlarla, Casgevy (exaxamglogene autotemcel) ve Lyfgenia (lovotibeglogene autotemcel), risk, her ikisinin de piyasadan çekilmesidir, çünkü çok az insan veya sağlık sistemi bunları karşılayabilir.

Bu, β-talasemi için Zynteglo (betibeglogene autotemcel) adı verilen ilgili bir tedavi de dahil olmak üzere diğer dört gen terapisi için zaten olmuştur. Bir başka kalıtsal kan hastalığı olan β-talasemi, küresel nüfusun yaklaşık% 3’ünde anemi, yorgunluk ve halsizliğe neden olur, ancak Afrika, Orta Doğu ve güneydoğu Asya gibi bölgelerde görülme sıklığı %20’ye ulaşabilir4. 2021’de Zynteglo, geliştiricisi Somerville, Massachusetts merkezli ilaç şirketi Bluebird Bio’nun Birleşik Krallık Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE) gibi kamu kurumlarını onaylamaya ikna edememesinin ardından Avrupa pazarından çekildi. Zynteglo’nun tedavi başına maliyeti 1.8 milyon dolar.

Araştırmacılar, ilaç geliştiricileri ve ilaç üreticileri, gen terapilerini dünya için dönüştürücü olmak şöyle dursun, daha zengin ülkelerde bile uygulanabilir hale getirme şansını boşa harcıyorlar. Fırsatı değerlendirmek için, en çok ihtiyacı olan popülasyonları ve tedaviler için küresel pazarı hesaba katmalıdırlar – hem ilaçları geliştirirken hem de değerlendirirken. Bu, klinik araştırmalara kimlerin kaydolduğunu ve bu araştırmaların nerede yürütüldüğünü yeniden gözden geçirmek anlamına gelir. Aynı zamanda, düşük ve orta gelirli ülkelerle (LMIC’ler) ortaklık kurmak ve onlara en çok ihtiyaç duyan ülkelerde gen terapilerinin geliştirilmesini ve üretimini kolaylaştırmak anlamına gelir.

Gen terapilerini düşük gelirli ülkelerde üreterek daha erişilebilir hale getirin (nature.com): Gen terapilerini düşük gelirli ülkelerde üreterek daha erişilebilir hale getirin!

Bakire Doğum Mümkün mü?

Ufak bir akvaryumda “mucizevi” bir şey yaşadı: 8 yıl boyunca hiçbir erkek vatozla bir araya gelmemiş olan dişi vatoz Charlotte, sırasında dururken hamile kaldı! Aslına baktı… Akvaryumu kendisiyle paylaşan iki erkek vardı: Moe ve Larry. Sorun şu ki, bu ikili Charlotte gibi değildi. Moe ve Larry, köpekbalığıydı… Ve tuhaf bir taraf olan Charlotte’un vücudunda köpekbalıklarının çiftleşirken, bilinen kayıtlara rastlandı! Neler oluyor? Bir köpekbalığı, bir vatozu hamile bırakabilir mi? Yoksa burada daha derin bir şeyler mi dönüyor?

kaynak: https://www.youtube.com/watch?v=5DuIFKIzqjg&list=PL48IwtBKtXra3OyS6OlfHN2PY-NmT49Es&index=2

Dışkı nakli nedir, bazı kronik hastalıkların tedavisinde kullanılabilir mi?

  • Suneth Perera
  • Unvan,BBC Dünya Servisi

“Dışkı nakli çok garip bir fikirdi.”

Rick Dallaway dışkı bağışını da içeren bir klinik deneye katılma daveti aldığı anı böyle anlatıyor.

50 yaşındaki Rick, Primer Sklerozan Kolanjit (PSK) hastası. Bu nadir görülen kronik karaciğer hastalığının semptomlarıyla başa çıkmak umuduyla, İngiltere’deki Birmingham Üniversitesi’nde iki ay süren bir haftalık dışkı nakli programına katıldı.

Gülerek nakil sürecini anlatırken, “Bu yalnızca dışkı değil, laboratuvarda işleniyor” diyor.

Şu anda son aşamada olan Rick’in nadir hastalığının tek çaresi karaciğer nakli. Hastalık İngiltere’de her 100 bin kişiden 6-7’sini etkiliyor, beklenen yaşam süresini 17 ila 20 yıl kısaltıyor.

Rick’e bundan sekiz yıl önce tanı konduğunda 42 yaşındaydı.

“Çok gergin hissettim, geleceğimle ilgili çok endişelendim. Uçurumdan düşmek gibiydi” diye hatırlıyor.

kaynak : BBC bilimsel haberler sitesi “https://www.bbc.com/turkce/articles/c1e5p55j731o”